Ислам ақидасы тарихында әһлу-сүннет ғалымдары мұсылман сенімін түсіндіріп, оны түрлі ағымдардың көзқарастарынан қорғау мақсатында бірнеше ғылыми мектеп қалыптастырды. Солардың бірі – әсәрия (әл-Әсария) мектебі. Бұл мектеп Құран Кәрімге, Пайғамбардың ﷺ сүннетіне және алғашқы мұсылман буындарының (сәләфтардың) түсінігіне сүйенген классикалық сунниттік ақида бағыттарының бірі саналады.
Қазіргі таңда әсәрия мектебі көбіне қазіргі сәләфизммен немесе псевдосәләфилікпен теңестіріліп жатады. Алайда тарихи және ғылыми тұрғыдан бұл екі ұғымды толықтай бір деп қарастыру дұрыс емес. Өйткені әсәрия – исламның алғашқы ғасырларында қалыптасқан классикалық ақида мектебі болса, қазіргі сәләфизм кейінгі тарихи кезеңде қалыптасқан қозғалыс ретінде қарастырылады. Сондықтан әсәрияны түсіну үшін оның қалыптасу тарихы мен ғылыми әдіснамасына назар аудару қажет.
«Әсәрия» атауының мағынасы
«Әсәрия» (الأثرية) атауы араб тіліндегі «әсәр» (الأثر) сөзінен шыққан. Оның мағынасы – «жеткен риуаят», «із», «алдыңғы буыннан қалған мұра».
Бұл атау мектептің Құранға, сүннетке және сахабалар мен табиғиндердің мұрасына ерекше мән беруінен қалыптасқан. Сондықтан әсәрия бағыты кейде «әһлул-хадис» немесе «әһлул-әсәр» дәстүрімен байланыстырылады.
Әсәрия мектебінің қалыптасуы
Әсәрия һижраның ІІ–ІІІ ғасырларында әһлу-сүннеттің ғылыми бағыты ретінде қалыптасты. Сол кезеңде ислам әлемінде муғтазила, жәһмия секілді рационалистік ағымдар сенім мәселелерін философиялық және логикалық тәсілдер арқылы түсіндіруге ұмтылды. Осындай жағдайда әсәрия ғалымдары Құран мен хадистегі мәтіндерді негізге алып, сенім мәселелерінде артық философиялық жорамалдарға жол бермеуге шақырды. Олар ақиданы алғашқы мұсылман буындарының түсінігімен ұғынуға басымдық берді.
Көрнекті өкілдері
Әсәрия мектебінің белгілі өкілдері:
- Имам Ахмад ибн Ханбал;
- Имам әл-Халлал;
- Имам әл-Барбахари;
- Имам Ибн Батта әл-Укбари;
- Имам Әбу Яғла әл-Фарра;
- Имам Ибн Қудама әл-Мақдиси.
Олардың еңбектері әсәрия мектебінің қағидаларын жүйелеп, кейінгі буындарға жеткізуде маңызды рөл атқарды.
Әсәрия ақидасының негізгі қағидалары
Әсәрия мектебінің басты ерекшеліктері:
- Құран мен сахих сүннетті ақидадағы негізгі дәлел деп қабылдау;
- сахабалар мен табиғиндердің түсінігін басшылыққа алу;
- Алланың сипаттарына қатысты келген мәтіндерді қабылдау;
- бидғаттан сақтану;
- мұсылман жамағатының бірлігін сақтау.
Алланың сипаттарына қатысты аяттар мен хадистерді қабылдағанымен, әсәрия ғалымдары Алланы жаратылыстарға ұқсатудан (тәшбих) және мәтіндердің мағынасын бұрмалаудан (тахриф) сақтандырды. Осылайша олар мәтіндерді толық жоққа шығару мен Алланы жаратылғандарға ұқсатудың екеуінен де аулақ болуды ұстанды.
Ақидада хадистерді қолдану
Әсәрия мектебін түсінудегі маңызды мәселелердің бірі – ақидада хадистерді пайдалану әдістемесі. Классикалық ханбали-әсәри ғалымдары сенім мәселелерінде риуаяттардың сенімділігіне ерекше көңіл бөлген. Көптеген хадис мамандары ақида мәселелері сахих немесе хасан дәрежесіндегі хадистерге негізделуі тиіс деп санаған. Имам әз-Зәһәби, Имам Ибн Қудама және басқа да ғалымдардың еңбектерінде дәлелдің беріктігіне ерекше мән берілгені байқалады. Сондықтан қазіргі кейбір топтардың әдіснамасын тарихи әсәрия мектебімен толықтай теңестіруге болмайды деген пікірді көптеген зерттеушілер қолдайды.
Әсәрия мен қазіргі сәләфизм
Қазіргі кезде өзін «сәләфи» деп атайтын кейбір топтар өздерінің ақидасын тарихи әсәрия мектебінің жалғасы ретінде таныстырады. Дегенмен ислам ақидасының тарихына қарағанда, бұл мәселе әлдеқайда күрделі.
Біріншіден, әсәрия – исламның алғашқы ғасырларында қалыптасқан классикалық сунниттік мектеп.
Екіншіден, қазіргі сәләфизм кейінгі тарихи кезеңде пайда болған қозғалыс. Ол кейбір мәселелерде әсәри мұраға сүйенгенімен, қалыптасқан ортасы мен көтерген мәселелері өзгеше.
Үшіншіден, классикалық әсәрия ғалымдары өздерін әһлу-сүннеттің кең ғылыми дәстүрінің бір бөлігі ретінде қарастырды. Олар барлық мұсылмандарды тар шеңберде бағалауға ұмтылған жоқ.
Сондықтан тарихи әсәрия мектебін қазіргі сәләфизммен толықтай теңестіру ғылыми тұрғыдан дәл тұжырым болмайды. Әрқайсысын өз тарихи дәуірі мен ғылыми әдістемесі негізінде қарастырған жөн.
Әсәрия, Матуриди және Ашғари мектептері
Тарихи тұрғыдан әсәрия, матуриди және ашғари мектептері әһлу-сүннеттің құрамына жатады. Олардың арасында әдістемелік айырмашылықтар болғанымен, исламның негізгі сенім негіздерінде ортақ ұстаным сақталған.
Атап айтқанда, барлығы:
- Алланың жалғыздығына;
- пайғамбарларға;
- кітаптарға;
- періштелерге;
- тағдырға;
- ақырет күніне иман келтіруде бір пікірде болды.
Айырмашылықтар негізінен Алланың сипаттарын түсіндіру тәсіліне, кәләм ғылымын қолдану деңгейіне және ақылдық дәлелдерді пайдалану шегіне қатысты болды.
Сондықтан бұл мектептер арасындағы айырмашылықтарды исламның негізгі сенім мәселелерінен емес, ғылыми әдістемедегі ерекшеліктер ретінде бағалаған дұрыс.
Қорытынды
Әсәрия – ислам тарихындағы көне әрі ықпалды сунниттік ақида мектептерінің бірі. Оның басты ерекшелігі – Құранға, сүннетке және алғашқы мұсылман буындарының түсінігіне сүйенуі.
Бұл мектеп ислам ақидасының қалыптасуы мен дамуына елеулі үлес қосты. Сонымен қатар оны қазіргі діни қозғалыстармен толықтай теңестіру тарихи әрі ғылыми тұрғыдан әрдайым дұрыс бола бермейді.
Сондықтан әсәрия мектебін зерттеген кезде оның қалыптасқан тарихи жағдайын, ғылыми әдіснамасын және классикалық ғалымдардың еңбектерін негізге ала отырып бағалау қажет. Бұл ислам ақидасының тарихын неғұрлым объективті әрі ғылыми тұрғыдан түсінуге мүмкіндік береді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Абдуллаһ ибн Ахмад ибн Ханбал. әс-Сунна.
- Әбу Бәкір әл-Халлал. әс-Сунна.
- Ибн Батта әл-Укбари. әл-Ибана әл-Кубра.
- Әбу Яғла әл-Фарра. әл-Муътамад фи Усул әд-Дин.
- Ибн Қудама әл-Мақдиси. Лумъат әл-Иътиқад.
- Шәмс әд-Дин әз-Зәһәби. Сияр Аълам ән-Нубәлә.
- әш-Шахристани. әл-Миләл уән-Нихәл.
- Әбу Мансур әл-Бағдади. әл-Фарқ бәйн әл-Фирақ.
- The Oxford Handbook of Islamic Theology. Edited by Sabine Schmidtke & Khaled El-Rouayheb.
- Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы. Имам Матуриди ақидасы.
.
