Қазақстан тәуелсіздік алған мемлекеттер исламды ұлттық бірегейлік пен мемлекеттік құрылымды қалыптастырудың негізгі құралдарының бірі. Мұның басты себептерінің бірі – жергілікті халықтың мәдени, дәстүрлік, тілдік және діни тұрғыдан исламмен тығыз байланыста болуы.Алайда кеңестік кезеңде бұл аймақта ислам дінінің діни ілімдері біртіндеп әлсіреді. Соған қарамастан халықтың едәуір бөлігі өзін мұсылман деп танығандықтан, исламды қайта жаңғырту үдерісі салыстырмалы түрде жеңіл жүзеге асуы мүмкін еді. Қоғамда ислам дінінің қайта жаңғыруына деген сұраныс артып, бұл қоғамдық үрдіс билік тарапынан да ескерілді.Қазақстан үкіметі исламды қайта жаңғырту мақсатында шетелден келетін ұсыныстар мен бастамаларға ашық саясат ұстанды. Осы аяда Құран кітаптарын жеткізу, жаңа мешіттер салу және діни мамандар даярлау сияқты түрлі көмек жобалары қабылданды. Әсіресе Қазақстанның оңтүстік өңірлеріндегі халықтығыздығының жоғары болуы алғашқы медреселердің, қайырымдылық ұйымдары мен қорлардың құрылуына мүмкіндік берді.
Орталық Азиядағы исламның қайта өркендеуі жергілікті халықтың діни және мәдени ерекшеліктеріне сүйене отырып, Қазақстан үкіметі тарапынан қолдау тапқан үдеріске айналды. Бұл бастамалар исламның қайта жандануына, діни білімнің таралуына және оның қоғамдағы рөлінің күшеюіне ықпал етті.
Қазақстан мен Түркия арасындағы байланыстар
Қазақстан тәуелсіздік алған кезеңде Түркия мен Қазақстан арасындағы қарым-қатынас жылдам дамыды. Түркия Қазақстанның тәуелсіздігін алғашқылардың бірі болып таныған мемлекеттердің қатарында болды. Бұл екіжақты байланыстың одан әрі нығаюына ықпал етті. Екі ел арасында жоғары деңгейдегі сапарлар мен өзара ынтымақтастық туралы
келісімдер жасалды. Экономикалық және мәдени байланыстар кеңейіп, түрлі маңызды кездесулер мен халықаралық жиындар ұйымдастырылды.
Түркия Қазақстандағы исламның қайта жаңғыруы мен дамуына да белгілі бір қолдау көрсетті. Осы кезеңде түрік оқу орындары ашылып, мешіттер салынды. Мысалы, 1996 жылы Түркия Диянет қоры Алматы облысында үш мешіт салды. Бұл мешіттер Қазақстандағы мұсылман қауымына құлшылық орындары ретінде қызмет етті. Сонымен қатар Түркиядан Қазақстанға бірнеше баспа ұйымы келіп, ислам дінін таныту, діни білім тарату және діни әдебиеттер шығару бағытында жұмыс жүргізді. Түркияның Қазақстанға көрсеткен бұл қолдауы екі ел арасындағы тығыз байланыстың көрінісі ретінде бағаланып, Қазақстандағы исламның қайта жаңғыру үдерісіне белгілі бір деңгейде ықпал етті.
Қазақстандағы алғашқы сүлейменшілердің қалыптасуы
Қазақстан халқына исламды таныстыру, Құран үйрету және діни сабақтар өткізу үшін Түркиядан келген еріктілердің арасында Түркияда туып-өскен қазақтар да болды. Қазіргі Шығыс Түркістан аумағында тұратын кейбір қазақ рулары өткен ғасырдың ортасында Қытайдағы қысымнан қашып, Түркияға барған еді. 1950 жылдардан бастап олардың едәуір бөлігі Ыстамбұлдың Зейтинбұрну ауданында өмір сүріп, балаларын мұсылмандық тәрбиеге баулыды. Қазақстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарында Түркияда өмір сүрген қазақтардың бірі «Халифа Алтай» Құранның қазақша мағынасын, хадис және сира кітаптарын дайындап, Қазақстанда таратты. Қазақ отбасыларының балалары діни білім алу үшін «Құран» курстарына, медреселерге және жатақханаларға барған. Олардың арасында сүлейменшілердің жатақханаларына барғандар да болды. Қазақстандағы алғашқы сүлейменші оқу орындарының ашылуына қатысты деректерде аталған адамдардың арасында Түркиядан шыққан қазақтардың болуы да осы болжамды белгілі бір деңгейде қуаттай түсті.
«Жібек Жолы» қайырымдылық ұйымдары
Қазақстанда сүлейменшілермен байланысты деп танылатын ұйымдардың бірі – «Жібек Жолы» қайырымдылық мекемелері қауымдастығы. Бұл қауымдастыққа қарасты шамамен 90 жатақхана мен пансион бар деп көрсетілген. Бұл мекемелер қазақ тілінде «қайырымдылық мекемесі» деп аталады. Негізінен олар жатақхана ретінде жұмыс істейді. Мұнда Құран сабақтары мен діни білім беріледі. Кеңестік кезеңнің соңында қалыптасқан идеологиялық бос кеңістікті толтыру мақсатында құрылған бұл діни білім беру орталықтары жергілікті қазақ жастарының әлеуметтік мобильділігіне де ықпал етіп, 1990–2000 жылдардағы әлеуметтік-экономикалық қиындықтарды жеңілдетуге тырысқан деген зерттеулер бар.
«Жібек Жолы» қауымдастығының тарихына қатысты деректердің бір бөлігін оның басшылығы мен мүшелері құрайды. Сондықтан ұйымның Қазақстандағы шамамен отыз жылдық қызметінің тарихын олардың берген сұхбаттары мен қолда бар зерттеулерді салыстыра отырып қарастырған жөн.
«Жібек Жолы» қауымдастығының құрылуы
«Жібек Жолы» қауымдастығының өз интернет парақшасында келтірілген мәлімет бойынша, ұйым жүйелі басқару тәсілі арқылы қызмет сапасын арттыру мақсатында құрылған. Оның алғашқы қызметі 1992 жылы Ақмола облысында басталған. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында қазақ балалары діни білім ала бастады. Уақыт өте келе жергілікті қазақ ұстаздар білім алып, елдің болашағы үшін шәкірт тәрбиелеуге, жаңа мекемелер ашуға және қоғамға пайдалы жұмыстар атқаруға кірісті. 2011 жылға дейін «Жібек Жолы» қауымдастығына қарасты қайырымдылық мекемелерінде діни білімді ұйымның өзі беріп келген. Алайда 2011 жылдың қарашасында діни қызметке қатысты жаңа заң қабылданғаннан кейін діни білім беруге тек діни ұйымдарға рұқсат етілді. Осыған байланысты 2012 жылдан бастап жаңа ұйымдастыру жұмыстары жүргізіліп, 2014 жылы ҚМДБ-мен ынтымақтастық туралы келісім жасалды. Соның негізінде діни білім берудің жаңа бағдарламасы қабылданды.
2019 жылғы 19 шілдеде «Жібек Жолы» қайырымдылық мекемелері қауымдастығы мен Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы арасындағы ынтымақтастық туралы келісім жаңартылды. Қазіргі кезде республика бойынша 90-нан астам ресми тіркелген қайырымдылық мекемесі жұмыс істеп тұрғаны көрсетілген.
Қазақстанға алғашқы ұстаздардың келуі
«Жібек Жолы» қауымдастығының төрағасы Ахметжан Омаровтың айтуынша, 1992 жылғы 24 шілдеде Ақмола қаласының әкімі Аманжол Бөлекпаев Түркия мемлекетіне ресми хат жолдаған. Хатта Қазақстанға діни білім беретін мамандар мен оқу құралдарын жіберуге көмек көрсету сұралған. Әкім облыста басқа да діни топтардың қызмет атқарып жатқанын айтып, олардың жұмысына жергілікті биліктің қолдау көрсететінін білдірген.
Ақмола мешітінің өкілдері де Түркияға осындай мазмұнда екінші хат жолдаған. Көп ұзамай Түркия тарапынан оқулықтармен бірге Ыстамбұлда тұратын, тегі қазақ Абдулла Кезер есімді маман Қазақстанға жіберілген. Оның бастамасымен, қала әкімдігі мен жергілікті ақсақалдардың қолдауымен 1992 жылғы 1 қыркүйекте Ақмола қаласында «Ислам мектебі» атты алғашқы діни білім беру мекемесі ашылды.
Бұл оқу орны жергілікті халық арасында тез танымал болды. Ақмола Қазақстанның солтүстігінде орналасқандықтан, ол кезде өңірде мешіттер өте аз еді. Сондықтан тұрғындардың діни білімге деген қызығушылығының жоғары болуы түсінікті. 1993 жылғы 5 қаңтарда Ақмола облысы әкімінің орынбасары Светлана Жәлмағамбетова «Ислам мектебінде» оқушылар саны 43-ке жеткенін және бір мұғалімнің барлық оқушыға үлгермей жатқанын айтып, Түркияға тағы бірнеше ұстаз жіберуді сұрап хат жолдаған. Бұл өтініш қанағаттандырылып, Түркиядан Қазақстанға жаңа ұстаздар келе бастады.
Жатақханалардың ашылуы
1994 жылы Павлодар қаласында ер балаларға арналған алғашқы жатақхана, ал 1996 жылы қыз балаларға арналған жатақхана ашылды. 1997–1998 жылдары Алматы, Шымкент және Өскемен қалаларында осыған ұқсас мекемелердің негізі қаланды. Зерттеу барысында жүргізілген сұхбаттардан алғашқы жылдары бұл мекемелерге халықпен қатар министрлер, депутаттар, әкімдер, мемлекеттік қызметкерлер мен кәсіпкерлер тарапынан да айтарлықтай қолдау көрсетілгенін көруге болады. Қазақстанға алғаш келген ұстаздардың барлығы түрік болмаған. Алғашқы кезеңде Түркияда өмір сүрген қазақтар да, түрік ұстаздар да сабақ берген. Соған қарамастан жергілікті халық бұл жатақханаларды «түрік пансионаттары» деп атаған.
Бұл пансиондар интернат үлгісінде жұмыс істеді. Алыс ауылдардан келген балалар осында жатып, мектепте оқумен қатар діни білім алды. 2000–2010 жылдар аралығы Қазақстандағы көптеген діни топтар үшін салыстырмалы түрде еркін кезең болды. Сүлейменшілер құрған мекемелер де 2011 жылға дейін діни білімді өздері беріп келді. 2011 жылы діни қызметке қатысты заңның өзгеруіне байланысты елдің әртүрлі аймақтарында жұмыс істеп келген бұл мекемелер бір қауымдастықтың құрамына біріктірілді. Қазіргі «Жібек Жолы» деп аталатын қауымдастықтың алғашқы атауы «Алшан Жібек Жолы» болған. Қауымдастық ресми түрде 2012 жылғы 18 қыркүйекте тіркелді. 2014 жылы «Алшан Жібек Жолы» қайырымдылық мекемелері қауымдастығы мен Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы арасында алғашқы келісім жасалды. Осы келісім бойынша қауымдастық ҚМДБ-мен бірлесіп жұмыс істеп, діни білім беруді ҚМДБ бақылауымен жүргізуге тиіс болды. 2015 жылы Алматы қаласында қауымдастық қызметкерлерін аттестациялау жұмыстары жүргізілді. ҚМДБ ұйымдастырған ауызша емтиханға 178 маман қатысып, олардың діни білім деңгейі тексерілген.
«Жібек Жолы» мекемелерінің қызметі
Зерттеуде Қазақстан бойынша «Жібек Жолы» қайырымдылық мекемелеріне қарасты 90-нан астам ұйым болғаны көрсетіледі. Олардың кейбіреулері:
«Таугүль» қайырымдылық мекемесі – Алматы қаласының оңтүстік-батысында орналасқан қыздар жатақханасы. Қаржылық жағдайы төмен отбасыларға да көмек көрсетеді.
«Фазыл Ғазы Топлы» қайырымдылық мекемесі – Алматының солтүстігінде орналасқан ер балалар жатақханасы. Мұнда орта және жоғары сынып оқушылары тұрады. Үш мезгіл тамақ, кітапхана, сыныптар және компьютер бөлмесі қарастырылған.
«Ғазиза Ана» – қыздарға арналған жатақхана. Мұнда мектеп және университет студенттері тұрады.
«Сайран» – Сайран көлі маңында орналасқан, мектеп, колледж және университет студенттеріне арналған жатақхана. Түрлі іс-шаралар мен спорттық жарыстар ұйымдастырылады.
«Медеу» – ер балаларға арналған жатақхана.
«Қожа Ахмет Ясауи» – Қызылорда қаласындағы мектеп және университет студенттеріне арналған жатақхана.
«Сарайшык» – Атырау қаласындағы ер балалар жатақханасы.
«Береке» – Атырау қаласындағы ер балалар жатақханасы.
«Еділ» – Атырау қаласындағы ер балалар жатақханасы.
«Ақжайық» – Атырау қаласындағы қыздар жатақханасы.
«Айша Ана» – Атырау қаласындағы қыздар жатақханасы.
«Сарыарқа-Мұрагер» – Павлодардағы ер балалар жатақханасы.
«Райымбек Батыр» – Алматының солтүстік-батысындағы мектеп оқушыларына арналған жатақхана.
«Аманат» әлеуметтік балалар үйі – Алматыда орналасқан, мектеп жасындағы балаларға арналған әлеуметтік мекеме.
«Ақтау-Атамекен» – Ақтау қаласындағы жатақхана.
«Жания» – Ақтаудағы қыздар жатақханасы.
«Ақтау» – Ақтау қаласындағы пансион.
«Ақтөбе» – Ақтөбе қаласындағы жатақхана.
«Сауран» – Алматы орталығындағы студенттер жатақханасы.
«Алатау» – мектеп жасындағы ер балаларға арналған жатақхана.
«Бөкентау» – мектеп оқушыларына арналған жатақхана.
«Бұрхан Ата» – Алматыдағы ер балалар жатақханасы.
«Болашақ Шымкент» – Шымкенттегі ер балалар жатақханасы.
«Отырар» – Астана қаласындағы ер балалар жатақханасы.
Бұл мекемелер әртүрлі әлеуметтік топтардың қажеттіліктеріне жауап беретін түрлі қызметтер атқарап отыр. Мысалы, кейбірі қыз балаларға, кейбірі ер балаларға арналған. Көптеген мекемелер мектеп, колледж және университет студенттерін орналастырып, олардың оқуына жағдай жасап келеді. Сонымен қатар кейбір мекемелерде ұлттық құндылықтарға құрметпен қарау, Қазақстанның дәстүрлері мен мерекелерін дәріптеу бағытындағы іс-шаралар ұйымдастырылатыны көрсетілген.
Қазақстан мұсылмандары діни басқармасымен қарым-қатынасы және қазіргі жағдайы
2021 жылғы 26 қазанда «Жібек Жолы» қайырымдылық мекемелері қауымдастығы мен Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы арасында ынтымақтастық туралы келісім жасалды. Алайда бұл келісім 2023 жылғы 26 қаңтарда ҚМДБ тарапынан тоқтатылды.ҚМДБ өз түсіндірмесінде Қазақстандағы діни тұрақтылық пен қоғамдық келісімді сақтау мақсатында исламның дәстүрлі рухани құндылықтарын насихаттайтын діни ұйым ретінде әрекет ететінін мәлімдеді. ҚМДБ мәліметіне сәйкес, «Жібек Жолы» мекемелерінде діни-миссионерлік қызмет жүргізілмеуі тиіс болған. Келісім бойынша бұл жатақханаларда тұратын студенттер діни білімді ҚМДБ-ға қарасты мешіттердегі арнайы курстардан алуы керек еді. Алайда, «Жібек Жолы» қауымдастығы келісім талаптарын бірнеше рет орындамаған. Атап айтқанда, қауымдастыққа қарасты қайырымдылық мекемелерінде оқушыларға діни сабақтарды өз бетінше ұйымдастыруға әрекет жасалған. Осы жағдайлар ҚМДБ тарапынан қауымдастық қызметіне қатысты күмәннің пайда болуына себеп болды. Кейін бұқаралық ақпарат құралдарында және әлеуметтік желілерде қауымдастыққа қарасты мекемелердің қызметіне қатысты түрлі ақпараттар тарады. ҚМДБ сонымен қатар «Жібек Жолы» қауымдастығына қарасты қайырымдылық мекемелерінің өздерін «медресе» деп атауына қарсылық білдіріп, бұл атаудың ҚМДБ-ға қарасты ресми діни оқу орындарына ғана қолданылуы керектігін атап өтті.
2019 жылғы 19 шілдеде жасалған келісімнің негізгі мақсаты – рухани саладағы ынтымақтастықты арттыру және қауымдастыққа қарасты мекемелерде рухани білім беру курстарын ұйымдастыру болды. Курстар ҚМДБ тарапынан ұйымдастырылып, олардың мазмұны сунниттік бағыт пен ханафи мәзһабына сәйкес болуы тиіс деп белгіленді. Бағдарлама 144 сағатқа есептеліп, сабақтарды тоғыз ай бойы өткізу жоспарланған. Курстарды ҚМДБ тағайындаған мұғалімдер жүргізетін болды. Қауымдастық қызметкерлері оларға көмекші ретінде қатыса алатын. Келісімде оқушылардың патриоттық сезімін арттыру, ұлттық дәстүрлерге құрметпен қарауын қалыптастыру және оларды зиянды діни ағымдардың ықпалынан қорғау мақсаттары да көрсетілген.
2021 жылғы келісімнің негізгі ерекшелігі – діни сауаттылық курстарының енді «Жібек Жолы» мекемелерінің өзінде емес, ҚМДБ-ға қарасты мешіттерде өткізілуі болды. Сабақтарды ҚМДБ тағайындаған имамдар мен ұстаздар жүргізуі тиіс еді. Қауымдастық қызметкерлерінің сабақ өткізу процесіне араласуына рұқсат берілмеді. Курстарға қатысу ерікті болуы керек деп көрсетілді. Яғни оқушыларды діни білім алуға мәжбүрлеуге жол берілмеді. Келісім бойынша «Жібек Жолы» қауымдастығына қарасты қайырымдылық мекемелерінде діни сабақтарды өз бетінше ұйымдастыруға тыйым салынды. ҚМДБ діни білім беруді мешіттер мен өзінің ресми діни оқу орындары арқылы жүргізуді талап етті. Келісімнің мерзімі үш жыл болып белгіленді. Алайда тараптардың бірі келісім талаптарын бұзған жағдайда, оны мерзімінен бұрын біржақты тәртіппен тоқтатуға мүмкіндік берілді.2021 жылғы келісім аясында «Жібек Жолы» қайырымдылық мекемелерінде тұратын студенттерге арналған арнайы діни сауаттылық бағдарламасы әзірленді. Бағдарламаны ҚМДБ-ның Діни білім беру және кадр даярлау бөлімі дайындаған. Бағдарлама 26 аптаға есептелген және бір оқу кезеңін қамтыған. Оның негізгі мақсаты – әртүрлі жастағы оқушыларды рухани құндылықтарға баулу және иманды, адамгершілігі жоғары тұлға ретінде тәрбиелеуге ықпал ету. Бағдарлама бес негізгі пәннен тұрады.
Құран әліппесі – 52 сағат;
Сира – 26 сағат;
Иман шарттары – 26 сағат;
Ислам ғибадаттары – 26 сағат;
Ислам әдептері – 26 сағат.
Бағдарламада әр пәннің оқытылу әдістемесі, қарастырылатын тақырыптар, оқу мазмұны және негізгі пайдаланылатын дереккөздер егжей-тегжейлі көрсетілген.
Сүлейменшілердің киім үлгісі
Сүлейменшілердің киім үлгісі уақыт өте келе жамағаттың өзіндік болмысы мен оған тиесіліліктің белгісіне айналған.
Ер адамдар киетін көк немесе қою көк түсті тақия жамағатқа деген тиесілілікті білдіретін негізгі сыртқы белгілердің бірі. Ал әйелдердің орамалды түйреуішсіз, бантик тәрізді етіп байлауы және сырт киімдерінің ұзындығын қысқалау ұстауы да жамағатқа тән киім үлгісінің белгілері ретінде сипатталады. Олардың бір-біріне ұқсас, біркелкі киінуінің негізінде жамағаттық бірегейлікті қалыптастыру және осы тиесілілікті сыртқы келбет арқылы көрсету түсінігі жатыр. Яғни бұл киім үлгісі оларды өзгелерден ерекшелендіріп, белгілі бір жамағатқа жататынын сырт көзге танытатын белгі ретінде қолданылады.
Ернат Абдрахов
Нигде Өмер Халисдемир университетінің
PhD докторанты,
«Бәріміз біріміз үшін» қоғамдық қорының теологы
