Жалған жұмақтың құрбаны болма: радикалды идеологияның шынайы мақсаты

Діни ұранмен алдау, сананы манипуляциялау және терроризмге тарту мәселесі

Адам баласы өмір бойы әділеттілікті, жан тыныштығын және өмірдің мәнін іздеумен келеді. Әсіресе, жүрегінде имандылыққа деген ықыласы бар, өмірдің мәнін іздеген жан үшін діни уағыздың әсері ерекше болары анық. Алайда адамның осы ізгі ниетін өз мүддесіне пайдаланатын күштер де кездесіп жатады. Олар қасиетті құндылықтарды саяси мақсаттарына икемдеп, халықтың сеніміне ықпал ету арқылы қоғамды теріс бағытқа жетелеуге тырысады. Жәннатты уәде етіп, шынайы өмірде адамды қақтығысқа, алауыздыққа және орны толмас өкінішке жетелейтін радикалды идеологтардың әрекеті осындай қауіпті құбылыстың көрінісі.Жалған радикалды идеологияның қауіпті тұстары оның бірден зорлық-зомбылыққа шақырудан басталмайтынында. Алдымен адамға өзін өзгелерден артық, айрықша ақиқаттың иесі ретінде сезіну түсінігі қалыптастырылады. Кейін қоғам «біз» және «олар» деген екі қарама-қарсы топқа бөлініп, олардың ұстанымын қабылдамағандар «адасқандар», ал қарсы пікір білдіргендер «дұшпандар» ретінде көрсетіледі. Мұндай көзқарас біртіндеп адамның сыни ойлау қабілетін әлсіретіп, өзге пікір мен дүниетанымға төзімсіздігін күшейтеді. Соның салдарынан бұрын қалыпты әрі берік саналған адамгершілік және қоғамдық шекаралар бұзылып, заңға қайшы әрекеттер мен зорлық-зомбылықты ақтауға негіз қаланады.

Мұндай үдеріс адамның санасын бір сәтте өзгерте салмайды. Радикалды идеялар оның сенім жүйесіне біртіндеп еніп, дүниетанымына, жақындарымен қарым-қатынасына және қоғамға деген көзқарасына ықпал етеді. Уақыт өте келе адам бұрынғы әлеуметтік ортасынан алшақтап, өзге пікірлерді қабылдаудан бас тартуы ықтимал. Сондықтан радикалдануды тек қылмыстық әрекетпен шектеп қарастыру жеткіліксіз. Бұл құбылыстың алдын алу үшін оның идеологиялық негіздерін, адам санасына әсер ететін психологиялық тетіктерін және қоғамға тигізетін әлеуметтік салдарын жан-жақты зерделеу қажет.

Жалған жұмақтың ар жағындағы шындық

Радикалды насихат көбіне адамның ең асыл армандары мен терең сенімдерін өз мақсатына пайдаланудан басталады. Оның өкілдері жұмақ, шәһидтік, діни парыз және әділет жолындағы күрес секілді қасиетті ұғымдарды алға тартып, өз әрекеттерін дұрыс етіп көрсетуге тырысады. Алайда діни сөздермен көмкерілген әрбір үндеу ақиқат бола бермейді. Қасиетті ұғымдар адам өміріне қауіп төндіретін, қоғамда алауыздық туғызатын әрекеттерді ақтаудың құралына айналмауға тиіс.

Мұндай идеологияны таратушылар адамның үміті мен қорқынышын, әділетсіздікке деген қарсылығын және рухани тірек іздеуін шебер пайдаланады. Олар өмірдегі күрделі мәселелердің себебін бір ғана топпен немесе қоғамдық құрылыммен байланыстырып, оған қарсы күресті барлық қиындықтан құтылудың жалғыз жолы ретінде ұсынады. Осындай біржақты түсіндірудің ықпалына түскен адам уақыт өте келе өзге пікірлерге күмәнмен қарап, ақпаратты тексеруден және оқиғаларды жан-жақты бағалаудан алыстай бастайды.

Діннің негізгі мақсаты – адамды ізгілікке, мейірімділікке, сабырлылық пен жауапкершілікке тәрбиелеу. Ол адам мен қоғам арасындағы татулықты нығайтып, өмірдің қадірін түсінуге бағыттайды. Ал радикалды идеология осы құндылықтардың мазмұнын бұрмалап, сенімді өшпенділік пен бөлінудің құралына айналдырады. Соның салдарынан адам өзгелерді қарсылас немесе дұшпан ретінде қабылдап, зорлық-зомбылықты мақсатқа жетудің қолайлы жолы деп санауы ықтимал.

Сондықтан негізгі мәселе дінде немесе адамның сенімінде емес, қасиетті ұғымдардың әдейі бұрмаланып, теріс мақсатта қолданылуында жатыр. Діни сенімді адамдарды бір-біріне қарсы қоюға, заңды тәртіпті күшпен өзгертуге және адам өміріне қауіп төндіретін әрекеттерді ақтауға пайдалану руханият қағидаларына қайшы келеді. Мұндай әрекеттер адамның сенімі мен үмітін теріс мақсатқа бағыттайтын қауіпті идеологиялық ықпалдың көрінісі болып саналады.

Абдуллох Зуфар: интернеттегі уағыз бен терроризм идеологиясының қаупі

Радикалды идеологияның нақты адамдардың тағдырына қалай әсер ететінін Өзбекстанда жарияланған ресми ақпараттардан көруге болады. Өзбекстанның Ішкі істер министрлігіне қатысты ресми ақпараттық ресурста 2021 жылғы 7 маусымда жарияланған мәлімет бойынша, Зофир Гаффоров есімді азамат, Абдуллох Зуфар деген атпен танылған тұлға, экстремистік идеологияны насихаттаушы ретінде халықаралық іздеуге жарияланған. Хабарламада оның интернеттегі заңсыз насихатының азаматтардың радикалдануына және жастардың қарулы қақтығыс аймақтарына кетуіне ықпал еткені айтылған. Сондай-ақ оның уағыздарының бір бөлігі Өзбекстанның конституциялық құрылымын құлатуға бағытталған фанатистік идеяларға негізделгені көрсетілген.

Бұл деректерді жай ғана бір адамның өмірбаяны ретінде қарастыруға болмайды. Олар интернет арқылы таралатын радикалды насихаттың нақты қоғамдық қауіпке айналу мүмкіндігін көрсетеді.

2020 жылғы 7 шілдеде Өзбекстанның Ташкент қаласында жүргізілген арнайы іс-шаралар барысында «Катибат ат-Таухид уәл-Жиһад» халықаралық террористік ұйымының 11 жақтасының әрекеті тоқтатылғаны хабарланды. Өзбекстанның мемлекеттік қауіпсіздік қызметіне сілтеме жасаған ақпаратта топ ұйымдастырушысының Абдуллох Зуфар, Содик Самарқанди және басқа да идеологиялық жетекшілердің үндеулерін тыңдау арқылы олардың ықпалына түскені айтылған. Аталған ұйым Өзбекстан аумағында сот шешімімен тыйым салынған.

2024 жылы жарияланған тағы бір мәліметте Өзбекстанның Жизақ облысынан шыққан 24 жастағы азаматтың интернеттегі Абдуллох Зуфар мен Содик Самарқанди уағыздарын тыңдағаннан кейін Сириядағы террористік ұйымға қосылғаны баяндалады. Азаматтың өзі де осы ықпалдың нәтижесінде қақтығыс аймағына барғанын айтқан.

Бұл деректер радикалды идеологияның қаупі оны таратушы тұлғалармен ғана шектелмейтінін көрсетеді. Мұндай көзқарас жаңа жақтаушыларды өз қатарына тартып, біртіндеп кең таралады. Жалған идеяның ықпалына түскен бір адамның әрекеті оның отбасы мен жақындарының өміріне әсер етіп қана қоймай, тұтас қоғамның тұрақтылығы мен қауіпсіздігіне қатер төндіреді. Сондықтан интернеттегі діни мазмұнды ақпаратты сыни тұрғыдан бағалау, оның авторын, мақсатын және құқықтық мәртебесін тексеру бүгінгі қоғам үшін аса маңызды.

Радикалды насихаттың қаупі

Радикалды идеологтар адамның санасына әсер ету үшін бірнеше психологиялық тәсілді қолдануы мүмкін.

Біріншіден, олар өздерін ақиқаттың жалғыз иесі ретінде көрсетеді. Өзге діни көзқарастарды, дәстүрлі діни түсініктерді немесе қоғамдағы қалыптасқан құндылықтарды жоққа шығарады. Мұндай жағдайда адам біртіндеп балама пікірді тыңдау қабілетін жоғалтады.

Екіншіден, олар қоғамдағы мәселелерді әдейі біржақты түсіндіреді. Әлеуметтік қиындықтар, саяси қайшылықтар немесе жеке адамның өміріндегі сәтсіздіктер белгілі бір топтың әрекетімен байланыстырылады. Сөйтіп, күрделі мәселелердің себептерін зерттеудің орнына, адамға дайын кінәлі ұсынылады.

Үшіншіден, радикалды топтар діни ұғымдарды саяси және идеологиялық мақсатқа пайдаланады. «Хижра», «жиһад», «таухид» секілді ұғымдардың тарихи, діни және құқықтық мазмұны күрделі. Оларды контекстен бөліп алып, қарулы ұйымға қосылудың немесе қоғамнан оқшауланудың міндетті негізі ретінде көрсету шынайы діни түсінікке қайшы келетін манипуляция болуы мүмкін.

Төртіншіден, интернеттегі насихат адамның жеке кеңістігіне ену арқылы әсер етеді. Әлеуметтік желілерде бір тақырыптағы материалдарды қайта-қайта көру адамның көзқарасын біржақты қалыптастыруы ықтимал. Егер адам тек бір идеологиялық ортадан ақпарат алып, басқа пікірлерді қабылдамаса, оның сыни ойлау қабілеті әлсірейді.

Мұндай ықпал ету тәсілдері адамның дербес ойлау қабілетін әлсіретіп, оның белгілі бір топтың мүддесіне тәуелді болуына әкеледі.

Қазақстан үшін радикалды идеологияның қаупі неде?

Қазақстан – түрлі этностар мен конфессиялардың өкілдері өмір сүретін, қоғамдық келісім мен тұрақтылықты маңызды құндылық ретінде бағалайтын мемлекет. Елдің зайырлы сипаты азаматтардың діни сенім бостандығын қамтамасыз етумен қатар, мемлекеттік басқарудың діни ұйымдардан тәуелсіз болуын білдіреді. Қазақстан Республикасының «Экстремизмге қарсы іс-қимыл туралы» Заңы адамның құқықтары мен бостандықтарын, конституциялық құрылымды, елдің егемендігі мен ұлттық қауіпсіздігін қорғауға бағытталған. Заңда экстремизмге қарсы іс-қимылдың негізгі қағидаттарының бірі ретінде қоғамдық, оның ішінде конфессияаралық келісім көрсетілген. Осы тұрғыдан алғанда, радикалды идеология Қазақстан үшін бірнеше бағытта қауіп төндіреді.

Бірінші қауіп – қоғамдық бірліктің әлсіреуі. Қоғамды діни көзқарасына қарай бөлу, өзге сенім иелерін немесе дінді ұстанбайтын азаматтарды жау ретінде көрсету өзара сенімге нұқсан келтіреді. Мұндай түсінік азаматтардың бір-біріне деген құрметін азайтып, қоғамдық келісімге қауіп төндіреді.

Екінші қауіп – жастардың радикалды ықпалға түсуі. Өмірлік тәжірибесі әлі қалыптаспаған, рухани ізденіс үстіндегі жастар жалған діни уәделерге сеніп қалуы мүмкін. Егер оларға сапалы діни білім мен сенімді ақпарат ұсынылмаса, интернеттегі манипуляциялық материалдар олардың дүниетанымына ықпал етуі ықтимал.

Үшінші қауіп – отбасы құндылықтарының әлсіреуі. Радикалды идеология кейде адамның ата-анасына, туған-туыстарына және бұрынғы ортасына деген көзқарасын өзгертеді. Отбасылық қарым-қатынасты діни айырмашылық негізінде үзуге шақыру адамның әлеуметтік қолдауынан айырылуына әкелуі мүмкін.

Төртінші қауіп – ұлттық қауіпсіздікке төнетін қатер. Қазақстан азаматтарының шетелдегі қарулы қақтығыстарға қатысуы, террористік ұйымдарға қосылуы немесе олардың идеологиясын таратуы мемлекеттің қауіпсіздігіне тікелей әсер етеді. Мұндай жағдайлардың алдын алу тек құқық қорғау органдарының емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті.

Бесінші қауіп – зайырлы мемлекеттің құқықтық негіздерін әлсіретуге бағытталған әрекеттер. Зайырлылық дінге қарсы бағытталған ұстаным емес. Ол әрбір азаматтың сеніміне құрметпен қарайтын, сонымен бірге қоғамдық қатынастарды заң негізінде реттейтін мемлекеттік жүйе. Сондықтан зайырлы қағидаларды жоққа шығарып, қоғамды күшпен өзгертуге ұмтылатын идеологиялар Қазақстанның құқықтық негіздеріне қайшы келеді.

Терроризмге қарсы тұрудың басты жолы – саналы қоғам қалыптастыру

Радикалды идеологиямен күрес тек тыйым салу немесе жазалау шараларымен шектелмеуі керек. Ең маңызды міндет – оның қоғамда таралуына мүмкіндік беретін себептерді азайту. Бұл үшін, ең алдымен, діни сауаттылықты арттыру қажет. Діни сұрақтарға жауап іздеген азаматтар сенімді, ресми және кәсіби білім көздеріне жүгінгені жөн. Қазақстанда діни мәселелер бойынша ақпаратты Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы, уәкілетті мемлекеттік органдар және білікті дінтанушылар арқылы алуға болады.

Екіншіден, жастардың сыни ойлау қабілетін дамыту маңызды. Кез келген уағызды тыңдағанда оның авторы кім, қандай мақсат көздейді, айтылған пікірдің дәлелі бар ма деген сұрақтарды қою қажет. Қасиетті мәтіндерден үзінді келтіру немесе діни терминдерді қолдану ақпараттың шынайылығына автоматты түрде кепілдік бермейді.

Үшіншіден, отбасының тәрбиелік рөлін күшейту керек. Баланың діни қызығушылығын елемеу немесе оны бірден айыптау мәселені шешпейді. Керісінше, ашық әңгіме, сенімді қарым-қатынас және дұрыс бағыт көрсету оның күмәнді ақпаратқа тәуелді болуына жол бермейді.

Төртіншіден, интернеттегі қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру қажет. Терроризмді насихаттайтын материалдарды тарату, экстремистік ұйымдарды қолдау немесе олардың әрекеттерін ақтау қоғамдық қауіпсіздікке зиян келтіреді. Қазақстан заңнамасы экстремизм мен терроризмді насихаттауға және ақтауға бағытталған ақпараттық материалдарды таратуға тыйым салады.

Бесіншіден, діни және зайырлы қоғам өкілдерінің өзара түсіністігін нығайту керек. Діни сенім бостандығы мен қоғамдық жауапкершілік бір-біріне қарсы ұғымдар емес. Азамат өз сенімін ұстана отырып, өзге адамдардың құқықтарын құрметтеуге, заңды сақтауға және қоғамның қауіпсіздігіне үлес қосуға міндетті.

Қорытынды: жалған насихаттан сақтанып, ақиқат жолын таңдайық

Радикалды идеологияның басты қатері адамның дербес ойлау қабілетін әлсіретіп, оны өзгенің пікіріне толық бағындыруында жатыр. Мұндай насихат жарқын болашақ пен жұмақты уәде еткенімен, шын мәнінде адамды отбасынан, еркіндігінен, келешегінен, тіпті өмірінен айыруы ықтимал.

Абдуллох Зуфарға қатысты ашық деректер мен Өзбекстанда анықталған радикалды топтардың әрекеттері интернеттегі діни насихаттың нақты қауіпке айналуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл – Қазақстан үшін де маңызды сабақ.

Біз терроризмге қарсы тұруды тек қауіптің алдын алу шарасы ретінде емес, адам өмірін, отбасы құндылықтарын, қоғамдық келісімді және ұлттық қауіпсіздікті қорғау міндеті ретінде түсінуіміз керек.

Дін адамды ізгілікке, әділетке және жауапкершілікке жетелеуі тиіс. Ал оны өшпенділік пен зорлық-зомбылықтың құралына айналдыруға ешкімнің құқығы жоқ.Қазақстанның болашағы – саналы, білімді, өз сенімін құрметтейтін және өзге адамның құқығын мойындайтын азаматтардың қолында. Радикалды идеологияға қарсы ең мықты қорған – білім, сыни ойлау, рухани сауаттылық және ел бірлігі.Жалған жұмақтың уәдесіне алданып, шынайы өмірдің құндылықтарын жоғалтпайық. Терроризмге қарсы тұру – Отанды, отбасын және адам өмірін қорғау.

Ернат Абдрахов

Нигде Өмер Халисдемир университетінің

PhD докторанты, теолог

«Х. Досмұхамедов» атындағы университетінің

аға оқытушысы «Бәріміз біріміз үшін» қоғамдық қорының мүшесі