Қазіргі таңда дінді саяси мақсатқа пайдаланатын радикалды және экстремистік ұйымдардың қызметі әлемдік қауымдастықты алаңдатып отырған өзекті мәселелердің бірі. Мұндай ұйымдар діни ұғымдарды өздерінің саяси мүдделеріне бейімдеп түсіндіріп, қоғамдағы әлеуметтік мәселелер мен азаматтардың діни сауатының төмендігін өз мақсаттарына пайдалануға тырысады. Солардың қатарында «Хизб-ут-Тахрир әл-Ислами» ұйымы да бар.
«Хизб-ут-Тахрир әл-Ислами» атауы араб тілінен аударғанда «Ислам азаттық партиясы» деген мағынаны білдіреді. Ұйым 1953 жылы Иерусалимде Такиуддин ән-Набхани тарапынан құрылған. Ол өзін исламдық саяси партия ретінде таныстырып, негізгі мақсаты ретінде мұсылман мемлекеттерін біріктіретін біртұтас «әлемдік халифат» құру идеясын ұсынады. Осы мақсатқа жету жолында ұйым әртүрлі мемлекеттердегі діни ортадан жақтастар тартуға және өзінің саяси-идеологиялық көзқарастарын таратуға әрекет етеді.
Ұйым идеологиясының басты ерекшелігі, қазіргі зайырлы мемлекеттік жүйелерді, демократиялық басқару үлгісін және ұлттық мемлекет қағидатын қабылдамауы. Оның идеологтары мұсылман мемлекеттеріндегі қолданыстағы саяси құрылымдарды ислам талаптарына сәйкес емес деп бағалап, оларды халифат жүйесімен ауыстыру қажет деген пікірді алға тартады. Мұндай көзқарас мемлекеттің конституциялық құрылысын, заңдарын және қоғамдық басқару институттарын жоққа шығаруға алып келетіні сөзсіз.
Қазақстанда «Хизб-ут-Тахрир» ұйымы Астана қаласы сотының 2005 жылғы 28 наурыздағы шешімімен экстремистік ұйым деп танылып, оның ел аумағындағы қызметіне тыйым салынған. Ұйым Қазақстанда тыйым салынған террористік және экстремистік құрылымдардың ресми тізіміне енгізілген. Сондықтан оның қызметіне қатысу, азаматтарды ұйым қатарына тарту және оның материалдарын тарату заңда белгіленген жауаптылыққа әкеп соғады.
Қазақстанның конституциялық құрылысына төнетін қауіп
Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырған. Еліміздің қоғамдық-саяси жүйесі Конституцияға, заң үстемдігіне, азаматтардың теңдігіне және адамның құқықтары мен бостандықтарын құрметтеу қағидаттарына негізделеді. Ал «Хизб-ут-Тахрир» идеологиясы ұлттық мемлекеттердің орнына бір орталыққа бағынатын халифат орнатуды көздейді.
Бұл идея Қазақстанның егемендігіне, аумақтық тұтастығына және конституциялық басқару жүйесіне тікелей қайшы келеді. Ұйым идеологиясын қабылдаған адам мемлекеттік билік органдарын заңды басқару институттары ретінде емес, жойылуға немесе түбегейлі өзгертілуге тиіс құрылымдар ретінде қабылдауы ықтимал. Нәтижесінде азаматтың Конституцияға, заңдарға және мемлекеттік институттарға деген сенімі әлсірейді.
Мұндай идеология бірден ашық әрекет түрінде байқалмауы мүмкін. Ол алдымен адамның дүниетанымын өзгертіп, қолданыстағы қоғамдық тәртіпке қарсы көзқарас қалыптастырады. Азамат өзін мемлекет пен қоғамның бір бөлігі ретінде емес, шекарадан тыс идеологиялық қозғалыстың өкілі ретінде сезіне бастайды. Осы тұрғыдан алғанда ұйымның қаупі тек оның жекелеген әрекеттерімен емес, азаматтардың құқықтық және саяси санасына тигізетін ықпалымен де өлшенеді.
Қоғамдық бірлік пен дінаралық келісімге әсері
Қазақстанда түрлі этнос пен дін өкілдері бір қоғамда бейбіт өмір сүреді. Ел тұрақтылығының маңызды негіздерінің бірі – қоғамдық келісім, діни төзімділік және азаматтардың ортақ мемлекетке деген құрметі. Ал адамдарды діни немесе саяси ұстанымына қарай бөліп, бір топты «дұрыс жолда», қалғандарын «адасқан» деп көрсететін идеология қоғамдағы өзара сенімге зиян келтіреді.
«Хизб-ут-Тахрир» идеяларының таралуы діни ортада пікір қайшылығын күшейтіп, азаматтардың дәстүрлі діни институттарға, мемлекеттік органдарға және зайырлы білім жүйесіне қарсы көзқарасын қалыптастыруы мүмкін. Ұйымның жақтастары өз көзқарасын жалғыз дұрыс ұстаным деп қабылдаған жағдайда отбасымен, туған-туыстарымен және қоршаған ортамен қарым-қатынасы бұзылады. Бұл мәселе жеке адамның діни таңдауымен шектелмей, қоғамның тұтастығына әсер ететін әлеуметтік проблемаға айналады.
Қазақстан үшін ұлттық бірегейліктің сақталуы да ерекше маңызға ие. Қазақ халқының тарихи тәжірибесі, салт-дәстүрі мен діни танымы ғасырлар бойы бір-бірімен сабақтасып қалыптасқан. Ал ұлттық мәдениет пен тарихи ерекшеліктерді елемейтін трансұлттық саяси идеология азаматты өз халқының рухани мұрасынан алыстатуы ықтимал. Нәтижесінде дін мен дәстүр бір-біріне қарсы қойылып, қоғам ішінде жасанды қайшылық пайда болады.
Сонымен бірге ұйымның қызметін жалпы ислам дінімен немесе барлық діндар азаматтармен теңестіруге болмайды. Экстремизм белгілі бір дінге емес, дінді саяси мақсатқа пайдаланатын және өзгелердің құқықтарын жоққа шығаратын идеологияға байланысты бағалануы тиіс. Қазақстандағы мұсылмандардың басым көпшілігі бейбітшілік, бірлік және заңға құрмет қағидаларын ұстанады.
Экстремизмнің алдын алу жолдары
«Хизб-ут-Тахрир» сияқты ұйымдарға қарсы күрес тек қылмыстық жазалау шараларымен шектелмеуге тиіс. Заң бұзылған жағдайда жауаптылықтың болуы міндетті, алайда идеологиямен күрестің ең нәтижелі тәсілі, оның таралу себептерін азайту. Ол үшін діни сауаттылықты арттыру, азаматтарға сенімді ақпарат беру және жастардың сыни ойлау қабілетін дамыту қажет.
Біріншіден, діни сұрақтарға жауапты интернеттегі белгісіз тұлғалардан емес, тиісті білімі бар мамандардан алу мәдениетін қалыптастырған жөн. Ресми діни мекемелер жастарға түсінікті тілде сапалы дәрістер, бейнематериалдар және онлайн кеңестер ұсынуы керек.
Екіншіден, мектептер мен жоғары оқу орындарында құқықтық сауаттылыққа, медиасауатқа және интернеттегі манипуляцияны тануға арналған жұмыстарды күшейту маңызды. Жас адам кез келген үндеудің мақсатын, ақпарат көзінің сенімділігін және таратылып отырған пікірдің салдарын талдай білуі қажет.
Үшіншіден, радикалды көзқарастың ықпалына түскен азаматтармен жеке оңалту жұмыстарын жүргізу керек. Бұл іске теологтармен қатар психологтер, заңгерлер, әлеуметтік қызметкерлер және отбасы мүшелері қатысқаны дұрыс. Адамды қоғамнан біржола аластату оның жабық радикалды ортаға одан әрі тәуелді болуына әкелуі мүмкін. Сондықтан түсіндіру, психологиялық қолдау, жұмыспен қамту және қалыпты әлеуметтік ортаға қайта бейімдеу шаралары өзара сабақтас болуы тиіс.
Төртіншіден, профилактика барысында барлық діндар азаматтарға күдікпен қарауға жол берілмеуі қажет. Діни сенім бостандығы – Конституциямен қорғалатын негізгі құқықтардың бірі. Мемлекеттік шаралар адамның сыртқы келбетіне немесе жеке сеніміне емес, заңға қайшы нақты әрекеттер мен экстремистік насихат белгілеріне негізделуге тиіс. Осындай әділ әрі құқықтық тәсіл ғана қоғамның мемлекетке деген сенімін нығайтады.
Қорытынды
«Хизб-ут-Тахрир» идеологиясының Қазақстан үшін басты қаупі, оның мемлекеттің зайырлы және конституциялық құрылысын мойындамауында, ұлттық мемлекеттілікті халифат идеясымен алмастыруға ұмтылуында және қоғамды идеологиялық белгілер бойынша бөлуінде. Мұндай көзқарастың таралуы азаматтардың мемлекеттік институттарға сенімін әлсіретіп, діни ортада алауыздық туғызуы, жастарды радикалды идеяларға бейімдеуі және елдің қоғамдық тұрақтылығына нұқсан келтіруі мүмкін.
Қазақстандағы бейбітшілік пен келісімді сақтау үшін мемлекет, діни ұйымдар, білім беру мекемелері, отбасы және азаматтық қоғам бірлесіп әрекет етуі қажет. Экстремизмге қарсы ең тиімді қорғаныс, сапалы білім, құқықтық және діни сауаттылық, сыни ойлау, әлеуметтік әділеттілік және азаматтардың мемлекетке деген сенімі.
Дінді саяси мақсатқа пайдаланатын ұйымдардың ұрандары сырттай тартымды көрінгенімен, олардың астарында қоғамды бөлу және қолданыстағы құқықтық тәртіпті өзгерту ниеті жатуы ықтимал. Сондықтан әр азамат діни ақпаратқа жауапкершілікпен қарап, күмәнді материалдарды таратпауға және заңмен тыйым салынған ұйымдардың насихатынан аулақ болуға тиіс. Ел қауіпсіздігі тек мемлекеттік органдардың жұмысына емес, қоғамның сауаттылығы мен әр азаматтың саналы ұстанымына да байланысты.
Ернат Абдрахов
Нигде Өмер Халисдемир университетінің
PhD докторанты,
«Бәріміз біріміз үшін» қоғамдық қорының теологы
